Vladislav Vujin: Veliki ljudi Velikokikindskog dištrikta

Kada je pisao „Velikokikindski dištrikt 1776-1876“, Vasa Stajić, bez sumnje najbolji poznavalac istorije okruga, pomalo razočaran, u uvodu je naveo sledeće: „Slika koja se u ovoj knjizi dobija o Dištriktu nije svetla. Rđava inteligencija, nesavesna i gramziva, nije mogla povesti svoj narod u borbu za kulturne i humane ideale, nego mu je poglede svraćala na mnogo bliže materijalne ciljeve, na ritsku zemlju, na mito i činovničku korupciju.“ (Vasa Stajić, Velikokikindski dištrikt 1776-1876, Novi Sad, 1950, 10).

Ovo su kratke priče o najznačajnijim ljudima Dištrikta kroz čije biografije provejava taj „nesavesni i gramzivi“ duh. Da ne bude sve tako „crno“, u Dištriktu je bilo i „Velikih ljudi“ koji su činili dobro. Čitajte i o jednima i o drugima!

Veliki ljudi Velikokikindskog dištrikta (1): Donosioci privilegije

Za članove delegacije koja je pošla u Beč, da od carice Marije Terezije zatraži privilegovani položaj za Srbe u severnom Banatu, izabrani su plemić Georg Tiganiti, pravnik iz Novog Sada Dimitrije Bugarski i trgovac iz Melenaca Jovan Pajdak

U proleće 1774. godine održan je u Velikoj Kikindi skup predstavnika srpskih naselja u severnom Banatu na kojem je odlučeno da se carici Mariji Tereziji u Beč pošalje delegacija sa zadatkom da izbori privilegovani položaj za deset opština.

Za članove delegacije izabrani su Johan Georg plemeniti Tiganiti, Dimitrije Bugarski, pravnik iz Novog Sada, i Jovan Pajdak, trgovac iz Melenaca. U Beč su krenuli krajem proleća 1774. godine. Caricu su molili da Srbi graničari, koji su ove delove Banata naselili polovinom XVIII veka, ne potpadnu pod vlast ugarskog plemstva i ne budu pretvoreni u kmetove. Pozivali su se na ranije privilegije koje su dobijali od bečkog dvora.

Voljom Marije Terezije, 12. novembra 1774. godine izdata je Povelja o privilegijama srpskog stanovništva u severnom Banatu kojom je uspostavljen Velikokikindski privilegovani dištrikt.

Ko su bili ljudi koji su išli u Beč?

Najučeniji bio je Dimitrije Bugarski (1740-1789), pravnik iz Novog Sada koji je u novosadskom Magistratu radio kao pisar, a potom je biran za senatora. Nakon uspeha u Beču, ostao je u Velikoj Kikindi gde je rukovodio organizacijom Dištrikta. Posle instauracije (1776), postavljen je za prvog sudiju Magistrata. Kada mu je istekao mandat, 1779. godine vratio se u Novi Sad. Od 1782. ponovo je biran za senatora, 1786. za predsednika opštine, a decembra 1788. godine i za prvog gradskog načelnika Novog Sada. Pored te dužnosti, bio je i direktor novosadskih srpskih osnovnih škola.

Melenački trgovac cincarskog porekla Jovan Pajdak se u spisima Dištrikta „takoreći i ne spominje“. Vasa Stajić, pisac „Velikokikindskog dištrikta“ kaže da se spominje samo Gavril Pajdak, kao senator Dištrikta za opštinu Melenci. Stajić ipak navodi da su Jovan i Gavril „dva krštena imena iste ličnosti“. Kraljevski komesar Matijas Hala je u jednom spisu „tužio melenačkog senatora Jovana Gavrila Pajdaka“. Stajić još navodi da se u svim drugim dokumentima ime ovog senatora navodi kao Gavrilo Pajdaković ili Gavrilo Pajdački. Službu senatora je dobio, ne zbog svojih sposobnosti već zbog zasluga, jer je sa Bugarskim i Tiganitijem išao u Beč. Ponovo, prema izveštaju komesara Matijasa Hale, Pajdak je umro decembra 1778. godine.

Najzanimljiviji od „trojke“ koja je 1774. godine išla u Beč bio je Johan Georg Tiganiti. O njegovom poreklu najviše saznajemo iz pisma, koje je 1758. godine uputio mitropolitu Nenadoviću, moleći ga za preporuku radi dobijanja plemstva. Poreklom Grk ili Cincarin, Georg je bio sin uglednog Panajota Tiganitija, vicekonzula Mletačke republike u Skoplju, koji je bio zaslužan što je Venecija pod zaštitu stavila sve podanike Habzburške monarhije koji se zateknu u Otomanskoj imperiji u oblasti Skoplja. Pozivajući se na očeve zasluge, Georg je molio za plemstvo i 1767. godine. Tada se pozivao i na svoje zasluge, jer je organizovao obaveštajne mreže u Turskoj prema nalozima zemaljske administracije i vojne uprave u Temišvaru. Uz to, 1745. godine je iz Turske u Banat preveo skoro 170 hrišćanskih porodica.

Georg Tiganiti je, verovatno, u Banat stigao oko 1740. godine, a zbog zasluga mu je poverena kambiatura (poštanska stanica) u Valkanju 1749. godine. Zahvaljujući njemu, kambiatura je premeštena u Kikindu 1752. godine. Kada je 1750. godine umro sudija Marko Niko, Tiganiti je preuzeo mesto upravnika (sudije) Privilegovanog banatskog grčko-srpskog trgovačkog društva (ili Racko-grčka trgovačka kompanija u Temišvaru osnovana 1723. godine i činili su je grčki i srpski trgovci).

Polovinom veka Tiganiti se oženio sa Novosađankom Anom Jovanović, rođakom mitropolita Vikentija Jovanovića Vidaka. U braku je imao sina Simeuna i kćerku Eufrosinu. Kada je 1753. godine ukinuta Banatska zemaljska milicija i kada se javila opasnost da stanovnici severnog Banata potpadnu pod vlast ugarskog plemstva, Tiganiti se, kao plemić (dobio je plemstvo 1773. godine), sposoban i važan građanin, ponudio Kikinđanima da, uz određenu nagradu (više stotina jutara zemlje), pokuša da „izradi privilegisano okružje“.

Tako je Georg Tiganiti sa Bugarskim i Pajdakom stigao do Beča. Posle dobijanja Privilegije, povereno mu je organizovanje administracije Dištrikta. Pitao se za sve, čak je u svojoj kući čuvao povelju dobijenu od Marije Terezije i tumačio je na svoj način.

Već 1775. godine, u toj silini, Tiganiti se upustio u proneveru, te je uhapšen. Izgubio je mnogo: položaj sudije u trgovačkoj kompaniji, mesto upravnika pošte, zaplenjeni su mu zemlja i stoka i zapečaćena kuća u Velikoj Kikindi. Mitropolit Vidak se 1777. godine zalagao da se Tiganiti pusti iz zatvora: „Od svakog napušten, na moje oči izdržao je mnoge patnje, tako da sam se smilovao na njegovo sadanje teško stanje“, pisao je mitropolit.

Ne zna se kada je Tiganiti pušten iz zatvora. Umro je 1802. godine. Njegova supruga Ana je prodala dve kuće u Kikindi i sa decom otišla u Temišvar. Zauvek.

(Vladislav Vujin, Dragan Beleslić i Vladimir Dudić: “Okrug zlatnog lava”, Narodni muzej Kikinda, 2024)