Piše: Vladislav Vujin
Martin Vejt, Matijas Anton Hala i Georgije Parčetić
Kada je baron Brigido u Veliku Kikindu doneo povelju Marije Terezije i kada je ustanovljen Dištrikt, za privremenog kraljevskog komesara imenovan je Martin Vejt (Veith), verovatno vojno lice iz Temišvara. Vejt je u Veliku Kikindu došao iz Čanada gde je bio u službi. Dištrikćani su ga dobro prihvatili, pre svega, jer je znao srpski jezik. Na čelu okruga ostao je tek nekoliko meseci dok ga septembra 1776. godine nije zamenio Matijas Anton Hala (Halla) konjički kapetan savojskih dragona (Rittmeister) u Temišvaru. On je na tom položaju ostao do smrti 1791. godine.
Hala je sa porodicom živeo u Velikoj Kikindi u kući broj 512 trgovca Pave Panića, dok je državnu kuću koja je određena za stan kraljevskog komesara koristio kao službene prostorije. U Kikindi je živeo sa suprugom Elizabetom i kćerkom Agnes.
Kao katolik, Matijas Hala je zastupao prvenstveno interese Nemaca koji su živeli u Dištriktu i tokom petnaest godina je stalno bio u sukobu sa čelnicima Magistrata i svih opština. Takođe, Hala je želeo za sve da se pita. Administraciji u Temišvaru žalio se na magistratskog senatora Nedeljka Stojanovića i blagajnika Jovana Nikolića da su „neposlušni i nepokorni“ i da „bez pitanja napuštaju svoje mesto“, na melenačkog senatora Gavrila Pajdaka da „zanemaruje svoje dužnosti“, na senatora Hristifora Kenđelca da „jedva zna nešto srpski čitati“ i da je „jako odan piću“.
Čelnici Magistrata Hali nisu ostali „dužni“. I oni su kraljevskog komesara nekoliko puta tužili – da nije vraćao svoje dugove, da je svojim pisarima davao velike plate, da je opanjkavao i omalovažavao Magistrat, da je pozivao građane na bunu protiv Magistrata i da je besplatno prisvojio 42 jutra iberlanda.
Prve godine Halinog mandata dogodila se buna u Vranjevu. Ova opština je bila ekonomski veoma jaka jer je zbog položaja na reci Tisi bila glavni sabirni centar za izvoz žitarica. Čak su, posle dobijanja privilegije iz 1774. godine, prilikom organizovanja okruga, stanovnici Vranjeva tražili da ova opština postane centar i sedište Dištrikta, a ne Velika Kikinda. Senator Dištrikta iz Vranjeva bio je Nikola Perić, a opštinski birov (knez) Gliša Pecarski. Obojica su podržavala politiku Magistrata i komesara Hale. Pokušali su da revnosno skupljaju porez, pa se februara 1777. godine protiv njih pobunilo stanovništvo Vranjeva, na čelu sa zakletnikom (eškutom) Jakovom Vujackovim. Tvrdili su da im je Tiganiti prilikom uspostavljanja Dištrikta obećao da porez na iberland neće plaćati. Seljaci su opštinskog kneza pretukli, a senatora Perića napali vilama. Oni su potom pobegli u Kikindu, a Vranjevčani su izabrali drugog kneza, Simu Bugarina, prisvojili opštinsku kasu i pozvali druge opštine na pobunu.
Kad su saznali da je komesar Hala tražio vojnu jedinicu od 200 ljudi iz Temišvara da uguši pobunu, situacija se smirila. Ipak, Vranjevčani su uspeli u jednom. Sima Bugarin je ostao na čelu opštine, ali je porez morao da se plaća.
Dištikćani, posebno čelnici Magistrata i opština su verovatno odahnuli kada je Hala preminuo 1791. godine. Na njegovo mesto imenovan je Georgije Parčetić. Ovog Hrvata, poreklom iz Sombora, na svečanoj sednici povodom inauguracije, pozdravio je i podbeležnik Dištrikta (kasnije najdugovečniji magistratski sudija) Dimitrije Trifunac, proglasivši ga Srbinom.
Parčetić je ostao na mestu kraljevskog komesara sve do smrti 1815. godine. Kada je sudija Dištrikta postao Dimitrije Trifunac (1801), funkcija kraljevskog komesara svela se isključivo na reprezentativni karakter.
Uprava Dištrikta
Prema povelji iz 1774. godine, tačka 6. Dištrikt se sastojao iz deset mesta (opština): Krstur, Jozefovo, Mokrin, Velika Kikinda, Bašaid, Karlovo, Vranjevo, Kumane, Melenci i Taraš.
Velika Kikinda je bila sedište Magistrata koji su solidarno izdržavale sve opštine Dištrikta. Na čelu Magistrata nalazio se dištrički sudija kojeg su birali čelnici opština na tri godine (isti sudija je mogao da se bira i nakon isteka mandata). Mandat sudije potvrđivala je Administracija u Temišvaru i kasnije župan Torontalske županije u Velikom Bečkereku.
Čelnici 10 dištričkih opština pri Magistratu zvali su se senatori i birali su se doživotno. Ostali članovi magistratske administracije bili su veliki beležnik, računovođa, pisari i panduri (stražari).
Svaka od deset opština birala je svog kneza (birov, sudac) na jednu, a potom na tri godine (isti knez je mogao da se bira i nakon isteka mandata). Opštine su imale i beležnike (pisare) i zakletnike (eškute).
Predstavnik carske vlasti u Dištriktu bio je kraljevski komesar, čija je obaveza bila da kontroliše rad dištriktske administracije i da obezbeđuje sprovođenje dobijenih privilegija. Kraljevskog komesara birala je Administracija u Temišvaru i kasnije, županija u Velikom Bečkereku.
Iberland
Posedovanje i/ili uživanje zemljišta bilo je osnov ekonomskih odnosa u Dištriktu i o tome se govori već u prvoj tački Povelje iz 1774. godine. Zemljište Dištrikta bilo je podeljeno u tri kategorije. Prvu je činila stara, odnosno sesionalna zemlja. Ona je stanovništvu predata u ukupnoj površini (58.500 jutara) a opštine su je podelile same. Po izvršenoj podeli zemlja je morala da se unese u gruntovnicu i na nju se plaćao porez – zemljarina. Ova vrsta zemljišta je mogla biti predmet kupoprodaje.
Drugu kategoriju činile su pustare koje je Komora izdavala u zakup trgovcima stoke i opštinama.
Treću je činila ritska zemlja ili iberland (u početku površina ove kategorije zemljišta iznosila je 123.000 jutara, odnosno dva puta više od stare zemlje, a povećavala se prilikom isušivanja ritova). Vlasnik ove zemlje bio je dvor kao feudalni gospodar, a Dištrikt je uzimao u zakup na desetogodišnji period. Potom je iberland razdeljivan na manje parcele i izdavan stanovnicima okruga u arendu.
Zbog minimalne naknade, dištrikćani su se otimali za „parče“ iberlanda, pokušavali da ga prisvoje i pretvore u privatan posed, iako ova vrsta zemljišta nije mogla biti predmet kupoprodaje. Iberland je deljen nepravično sa mnogo zloupotreba i koruptivnih radnji. Najveći deo ove zemlje, dobijali su čelnici i činovnici opština i Magistrata. Zbog toga je pitanje podele iberlanda bilo osnov svih nesporazuma, sukoba i pobuna tokom trajanja Dištrikta.
(Vladislav Vujin, Dragan Beleslić i Vladimir Dudić: “Okrug zlatnog lava”, Narodni muzej Kikinda, 2024)
